معماری هنر ایده

قسمت چهارم

محمد هادی عرفان

نقد: اساساً محراب تفوقی بر سایر مکان های مسجد رواق های ، شبستان ها و صحن ندارد و اصلاً از لحاظ کارکردی هیچ ریشه مشترکی با تصورات آقای پوپ پیدا نمی کند، زیرا در آیین های زردشتی و مسیحی به محراب به منزله ی آتش به عنوان عنصر پاک و پاک کننده و یا نزول نور الهی و محل کشیش به عنوان واسطه ی مردم و خدا نگریسته می شود اما باید دقت شود که در اسلام ما هیچ تاکیدی بر روی محلی به نام محراب نداریم و در واقع رفتن به عمق در ساخت محراب به دو علت است.

1) نشان دادن جهت قبله و 2) پیروی از صف نمازگزاران و جلو آمدگی صف در محل امام جماعت می تواند باشد و هیچ جنبه ی تقدس ندارد.

گنبد: گنبد یا آسمانه همان طور که از نامش بر می آید شباهتی رمزی با آسمان یا عرش را بیان می کند. «گنبد مظهر آسمان و فضای مکعب زیر آن چونان مظهر زمین و قوس مقرنس کاری شده چونان حلقه ی واسطه زمین و آسمان تلقی می گردد.» «حضرت نبی (ص) در روایت معراج گنبد عظیمی را وصف می کند که از صدف سفیدی ساخته شده و بر چهار پایه ای در چهار کنج قرار گرفته و بر این چهار پایه این چهار کلام (بسم الله الرحمن الرحیم) از فاتحه الکتاب قرآن مجید را نوشته اند. چهار جوی آب و شیر و عسل و شراب ظهور که مظهور سعادت ابدی و سرمدی است از آنها جاری است.»

«اتاق های ضربی و گنبدها، چون نشانه ای از آسمان و انحناها و فضاهای چند سطحی و این

گونه تشبیهات و اشارات در هنر اسلامی عالمی پر رمز و راز را ایجاد می کند.»

«گنبد تمثیلی از گنبد نیل گون آسمان است که خود دری است و به سوی بی نهایت و نشانه ای است است از بعد متعالی.»

ساقه: ساقه یا گریو رابط بین سقف و گنبدهاست، هشت ظعی گنبد که زیر آن قرار

گرفته، رمز هشت فرشته ی حامل عرش اند که خود با خشت جهت مطابقت دارند. بخش مکعب شکل بنا مظهر جهان است که چهار رکن آن در چهار کنج بنا به عنوان اصول و مبادی در عین حال روحانی و جسمانی عناصر عالم محسوب می شوند و کل بنا بیانگر تعادل و وحدتی است که (احدیت الهی) را در نظام جهان انعکاس می دهد.»

مناره: بورکهارت معتقد است دروازه ی مسجد (در ایران) با دو مناره در طرفین آن یاد آور خاطره ی ازلی دروازه ی بهشت است که در میان دو مظهر متضاد و متکامل یگانه، (دنیای مادی و پست = بیرون و بهشت خدا = درون) تنها محور جهان است.

چهار ایوانی : در مساجد عصر سلجوقی چهار شبستان با حياط مرکزی پیوند خورده است. در چهار جهت چهار ایوان شکل می گیرد که هر یک مرکز تدریس علوم شرعی مطابق نظر یکی از مذاهب چهار گانه است.

استفاده از طبیعت: معماری اسلامی از نور و سایه، از گرما و سرما از باد و خواص آن از آب و خاصیت خنک کنندگی آن از خاک و جنبه های عایق کنندگی و نیز ویژگی های محافظت کننده اش در مقابل سایر عناصر (آب، باد ، آتش) استفاده کاملی به عمل می آورد.

پیوست:

تاريخچه عناصر مسجد

ایوان:

سابقه بنایی واسطه میان صحن و درون بنا به نام ایوان که به قبل از اسلام و به اشکانیان و ساسانیان باز می گردد و از نظر کار کردی این فضای خالص ایرانی نقش واسطه ی میان درون و برون سرما و گرما، نور و تاریکی را باز ی می کند و این فضا فضای مکث و بحث مسلمین بعد از نماز تماشای صحن و تفکر مومن در عالم خلقت است.

کتیبه :

نخستین بار خوشنویسی به نام خالد بن ابوسیاح بامر ولید بن عبدالملک بر دیوار جنوبی «مسجد النبی» با حروفی از طلا، سوره ی ضحی را از اول تا انتها نوشت.

بعداً کتبیه نویسی به منظور تزیینی انتزاعی به قسمت های مختلف مسجد راه یافت.

لچکی ها، ساقه ی گنبد، گلدسته ها و محراب ها، مادرانه آیات زیبای الهی را در آغوش گرفته اند.

گنبد:

سابقه ی گنبد را به عهد اشکانی رسانده اند. اما شوق پیامبر (ص) برای نماز زیر آسمان خدا، ایرانیان هوشمند را بر آن داشت که برای جامعه ی عمل پوشاندن به این توصیه ها، آسمانه یا گنبدی شبیه آسمان بر فراز سر مسلمین بر پا دارند ساخت گنبد در عهد سلجوقی به نهایت پیشرفت خود می رسد و در عصر صفویه قدرت را با زیبایی قرین می سازند. نخستین گنبد پس از اسلام را می توان به سال 397 هـ ق در گنبد قابوس دید.

محراب:

پوپ ریشه ی محراب را به اعصار پیشین می رساند او در کتاب خود معماری ایران، پیروزی شکل و رنگ می گوید: «در تصویرهای اولیه ی کوه این مدخل ورودی با یک درگاه دوگانه نموده شده که سمبول جایگاه مقدس است. در آنجاست که نیروهای آسمانی با زمین در تماس هستند. در پرستشگاههای نخستین (زیگورات ها) این تاقچه که دری به سوی عالم لاهوت است با درگاههای بیرونین بزرگی نشان داده شده است. نقطه ی مقدس درونی که در زیگورات ها نقطه ی تماس میان آسمان و زمین را نشان می دهد در بناهای منفردی که مقابل تالارهای تخت شاهی آشوری و پرستشگاههای هخامنشی قرار داشت به جای مانده است. این جای مقدس در آتشکده های ساسانی به صورت تاقنماهای درونی که تنها موبدان نگهبان بدان راه می یافتند باز نمودار می گردید و مجدداً در محراب های اسلامی که متوجه کعبه مقدس است و در مدخل مساجد مستعمل گردید اساساً اینها سمبولهایی هستند که بر بناهای خاکی کم اهمیت تر که در ورای آنها فراز دارند تفوق دارند.»

البته با مباحثی که مطرح شد این نظریه از تیزبینی و دقت در فرهنگ اسلامی بی بهره است.

ساقه:

ساقه یا گریو رابط بین سقف و گنبد است که به خصوص در گنبد طلای حرم امام رضا کاملاً خود نمایی می کند.

مناره:

مأذنه: مناره ، منارف صومعه، عساس یا گلدسته نخستین دیوار بلند محیط بر مسجد بود. به تدریج دور محل موذن نرده کشی و دیوار کشی شد. بعداً سایبانی در محل نصب شده نهایتاً چراغی در هنگام مغرب در مأذنه روشن کردند.

اولین مأذنه در مسجد جامع بصره زیاد بن ابیه در سال 45 یا 44 هجری دومین مأذنه در فسطاط در 53 هجری ساخته شد که پلکان آن خارج از مسجد قرار داشت. سومین مأذنه در سال 86 در دمشق چهارمین مأذنه در مسجد پیامبر در سال 88 ساخته شد . در ایران نخستین مناره های به شرح زیر موجود است:

1 - مناره مسجد ساوه 453هـ ، 2 - مسجد یا مناره زواره 461 هـ، 3 - مسجد جامع کاشان 466، 4 - مناره ی مسجد بر میان اصفهان 491 هـ، 5 - چهل دختران اصفهان 501 هـ

برگرفته از :

مجموعه مقالات همایش معماری مسجد:گذشته ،حال ، آینده – جلد اول – دانشگاه هنر

ص 281 - 284

برای مشاهده دیگر مطالب وبلاگ معماری هنر ایده در زمینه معماری مسجد به آرشیو مطالب معماری مسجد مراجعه فرمایید.

آرشیو مطالب وبلاگ معماری هنر ایده در زمینه معماری مسجد

با مراجعه به آرشیو مطالب وبلاگ معماری هنر ایده می توانید به تمام مطالب مندرج در وبلاگ معماری هنر ایده دسترسی داشته باشید و همچنین برای اطلاع از به روز شدن مطالب وبلاگ معماری هنر ایده در بخش عضویت ایمیل خود را به ثبت برسانید.در صورتی که در جستجوی مطلبی خاص در وبلاگ معماری هنر ایده هستید می توانید از جستجوگر وبلاگ کمک بگیرید.

آرشیو مطالب وبلاگ معماری هنر ایده